Có lẽ cơn ác mộng lớn nhất của bất kỳ quản đốc hay chủ doanh nghiệp sản xuất nào không phải là thiếu đơn hàng, mà là tiếng im lặng bất thường trong giờ làm việc.

Đó là khoảnh khắc dây chuyền đang chạy hết công suất thì đột ngột dừng lại. Đèn vụt tắt, máy nén khí ngừng rít, và hàng trăm công nhân ngơ ngác nhìn nhau. Trong suốt hơn 10 năm làm nghề tư vấn và thi công hệ thống cơ điện nhà xưởng (M&E), tôi đã chứng kiến không ít những cảnh tượng như vậy. Chỉ một sự cố nhỏ ở tủ điện tổng hay một vết nứt trên đường ống chiller cũng đủ để thổi bay hàng tỷ đồng doanh thu, chưa kể đến uy tín với khách hàng khi giao hàng trễ hẹn.

Tại sao những sự cố này vẫn xảy ra dù chúng ta đã đầu tư máy móc hiện đại? Vấn đề thường không nằm ở thiết bị, mà nằm ở cách chúng ta vận hành và "bắt bệnh" cho hệ thống. Bài viết này tôi sẽ không nói lý thuyết sách vở, mà sẽ chia sẻ những lỗi thực tế nhất, đau thương nhất và cách để bạn không đi vào "vết xe đổ" đó.

1. Sự cố về Điện: Những "kẻ phá hoại" thầm lặng

Hệ thống điện được ví như mạch máu của nhà xưởng. Khi mạch máu tắc nghẽn, cơ thể chắc chắn sẽ ngã quỵ.

Lỗi phổ biến: Mối nối lỏng lẻo và hiện tượng Move (Sparking)

Đây là lỗi sơ đẳng nhưng chiếm tới 40% nguyên nhân gây cháy nổ tủ điện mà tôi từng gặp.

Câu chuyện thực tế:

Cách đây 3 năm, tôi nhận được cuộc gọi lúc 2 giờ sáng từ một nhà máy dệt tại Đồng Nai. Tủ điện phân phối chính bốc khói, toàn bộ phân xưởng nhuộm tê liệt. Khi đến nơi kiểm tra, nguyên nhân không phải do quá tải, mà là do một con ốc siết cáp ở Aptomat tổng bị lỏng sau thời gian dài chịu rung động từ máy móc. Điểm tiếp xúc kém sinh nhiệt (hiện tượng Move), nung chảy lớp nhựa và gây chập cháy.

Bài học rút ra:

Hệ thống điện không phải cứ lắp xong là xong. Rung động cơ học trong nhà xưởng là kẻ thù số một của các mối nối.

• Dấu hiệu nhận biết: Có tiếng lẹt xẹt nhỏ trong tủ điện, mùi nhựa khét thoang thoảng, hoặc vỏ aptomat bị ngả màu vàng ố.

• Giải pháp: Định kỳ 3-6 tháng, hãy yêu cầu kỹ thuật viên dùng camera nhiệt để quét toàn bộ tủ điện. Đây là ứng dụng tuyệt vời của công nghệ (Feature) giúp phát hiện điểm nóng bất thường ngay cả khi mắt thường không thấy (Advantage), từ đó ngăn chặn sự cố cháy nổ trước khi nó xảy ra (Benefit).

Lỗi lệch pha và sóng hài

Với các nhà xưởng sử dụng nhiều biến tần (Inverter) điều khiển động cơ, sóng hài là một "bóng ma". Nó làm nóng dây trung tính, gây nhảy aptomat vô cớ và giảm tuổi thọ thiết bị điện tử. Nhiều chủ doanh nghiệp chỉ quan tâm đến công suất tiêu thụ mà quên mất chất lượng điện năng.

2. Hệ thống HVAC (Điều hòa & Thông gió): Không chỉ là chuyện nóng hay lạnh

Nhiều người nghĩ hệ thống HVAC hỏng thì chỉ hơi nóng một chút, công nhân chịu khó tí là được. Nhưng thực tế, nhiệt độ và độ ẩm sai lệch có thể làm hỏng nguyên liệu và sai số máy móc chính xác.

Lỗi "bỏ quên" tháp giải nhiệt (Cooling Tower)

Tháp giải nhiệt thường được đặt trên mái hoặc góc khuất, nên hay bị... lãng quên.

Tình huống thường gặp:

Một nhà máy nhựa ép phun đột ngột thấy tỷ lệ hàng lỗi tăng vọt. Sản phẩm bị bọt khí, kích thước không chuẩn. Kỹ thuật máy ép loay hoay chỉnh thông số cả ngày không được. Khi tôi được mời đến khảo sát hệ thống cơ điện nhà xưởng, tôi leo thẳng lên tháp giải nhiệt.

Kết quả: Tấm tản nhiệt (Filling) bám đầy cáu cặn canxi cứng như đá, rong rêu phủ kín. Nước không được làm mát đủ sâu, dẫn đến khuôn ép bị quá nhiệt.

Cách phòng tránh:

• Xử lý nước: Đừng tiết kiệm tiền hóa chất xử lý nước mềm cho tháp giải nhiệt và Chiller.

• Vệ sinh định kỳ: Lên lịch vệ sinh filling và đáy tháp. Đừng đợi máy báo lỗi High Pressure mới chạy đi kiểm tra.

3. Hệ thống Cấp thoát nước & PCCC: Sự chủ quan chết người

Rò rỉ ngầm và áp lực đường ống

Trong hệ thống cơ điện nhà xưởng, đường ống nước thường đi ngầm hoặc trên cao. Một vết rò rỉ nhỏ (pinhole) lâu ngày sẽ làm sụt áp, khiến bơm bù áp chạy liên tục, gây tốn điện và cháy bơm.

Nguy hiểm hơn là hệ thống PCCC. Tôi từng chứng kiến một nhà kho logistic khi diễn tập PCCC, mở van ra thì... nước chảy ri rỉ như vòi nước rửa tay. Nguyên nhân là van cổng (Gate valve) bị kẹt rỉ sét do 5 năm không ai vận hành thử, và đường ống bị đóng cặn làm hẹp tiết diện.

Lời khuyên:

Hãy vận hành thử hệ thống bơm chữa cháy ít nhất 1 lần/tuần. Không chỉ để kiểm tra bơm, mà để dòng nước lưu thông, tránh lắng cặn và kẹt van.

4. Yếu tố con người: "Tạm bợ" biến thành "Vĩnh viễn"

Đây là vấn đề nhạy cảm nhưng phải nói thẳng. Trong quá trình vận hành, lỗi lớn nhất đôi khi không thuộc về máy móc, mà thuộc về tư duy "xử lý tạm".

Kịch bản quen thuộc:

Một cảm biến an toàn bị lỗi khiến máy không chạy. Vì áp lực đơn hàng, tổ trưởng sản xuất yêu cầu thợ điện "đấu tắt" (bypass) qua cảm biến đó để máy chạy tiếp. "Chạy đỡ ca này thôi, mai sửa," họ bảo thế.

Nhưng rồi "ngày mai" đó không bao giờ đến. Sợi dây đấu tắt đó tồn tại vĩnh viễn cho đến khi tai nạn lao động xảy ra hoặc máy bị phá hủy hoàn toàn do mất chức năng bảo vệ.

Giải pháp quản trị:

• Cần có quy trình Lock-out/Tag-out (Khóa và treo thẻ cảnh báo) nghiêm ngặt.

• Mọi thay đổi trong sơ đồ nguyên lý (dù là tạm thời) phải được ghi chép vào nhật ký vận hành (Logbook). Đừng tin vào trí nhớ.

5. Chiến lược bảo trì: Chuyển từ "Hư đâu sửa đó" sang "Bảo trì tiên đoán"

Trước đây, chúng ta thường vận hành theo kiểu Breakdown Maintenance (Hư mới sửa). Nhưng với các hệ thống cơ điện nhà xưởng hiện đại, chi phí dừng máy (downtime cost) đắt hơn chi phí sửa chữa gấp trăm lần.

Doanh nghiệp nên chuyển dịch sang Bảo trì ngăn ngừa (Preventive) và cao hơn là Bảo trì tiên đoán (Predictive).

• Bảo trì ngăn ngừa: Là thay dầu, thay lọc, siết ốc theo định kỳ dù máy chưa hỏng.

• Bảo trì tiên đoán: Là lắng nghe tiếng máy. Ví dụ, sử dụng thiết bị đo rung động (Vibration Analysis) cho các motor lớn. Khi biên độ rung tăng lên, nghĩa là vòng bi sắp hỏng. Bạn có thể lên kế hoạch thay thế vào chủ nhật thay vì để nó kẹt cứng vào thứ Ba.

Bảng so sánh hiệu quả chi phí:

Kết luận: Đừng để "Mất bò mới lo làm chuồng"

Hệ thống cơ điện nhà xưởng giống như sức khỏe của một con người. Bạn không thể đợi đến khi đột quỵ mới đi khám bệnh. Một hệ thống M&E hoạt động trơn tru không chỉ giúp tiết kiệm chi phí năng lượng, kéo dài tuổi thọ máy móc mà còn là "tấm khiên" bảo vệ an toàn cho tài sản và con người của doanh nghiệp.

Việc đầu tư vào quy trình vận hành chuẩn và đội ngũ kỹ thuật có tâm, có tầm là khoản đầu tư sinh lời bền vững nhất. Đừng nhìn vào hóa đơn bảo trì và coi đó là chi phí, hãy coi đó là "phí bảo hiểm" cho sự thịnh vượng của nhà máy.

Nếu bạn đang cảm thấy hệ thống của mình hoạt động thiếu ổn định, hóa đơn tiền điện tăng bất thường hoặc đơn giản là muốn rà soát lại toàn bộ quy trình vận hành, đừng ngần ngại đánh giá lại ngay hôm nay. Sự chủ động của bạn hôm nay chính là lợi nhuận của ngày mai.

Bài viết được đúc kết từ kinh nghiệm thực tế trong ngành cơ điện lạnh công nghiệp.