Kiểm tra đồng trục bằng thước lá: Cách đơn giản nhất để phát hiện lệch trục trước khi chạy máy

Có lần tôi chứng kiến một ca bảo trì “đau ví” đúng nghĩa.

Một cụm motor – bơm ly tâm vừa lắp xong buổi sáng. Đội kỹ thuật khá tự tin vì “đặt máy thẳng rồi, nhìn cũng ổn”. Đến chiều chạy thử, máy rung mạnh, vòng bi nóng, khớp nối cao su bắt đầu bốc mùi khét.

Chưa đầy 2 tuần sau, vòng bi hỏng.

Tháo ra kiểm tra lại mới phát hiện: trục lệch gần 0.6 mm.

Điều đáng nói là hôm đó, trong túi đồ nghề của anh em có sẵn thước lá (feeler gauge) – nhưng không ai dùng.

Một thao tác 5–10 phút có thể tránh được cả đống phiền toái:

• thay vòng bi

• dừng máy

• mất sản lượng

• tăng chi phí bảo trì

Đó là lý do tôi luôn nhắc các đội kỹ thuật:
👉 Trước khi chạy máy, hãy kiểm tra đồng trục bằng thước lá – dù chỉ là bước sơ bộ.

Bài viết này sẽ chia sẻ cách kiểm tra đơn giản, thực tế, dễ áp dụng ngay tại hiện trường, đặc biệt phù hợp khi bạn chưa có đồng hồ so hay laser alignment.

Vì sao cần kiểm tra đồng trục trước khi chạy máy? (Problem – Agitate – Solution)

Problem – Vấn đề rất quen thuộc

Bạn vừa:

• thay vòng bi

• thay motor

• lắp bơm mới

• hoặc đại tu thiết bị

Mọi thứ có vẻ “ổn”, siết bulong xong là muốn chạy ngay.

Và đó chính là lúc lỗi xảy ra.

Agitate – Hậu quả thường bị đánh giá thấp

Chỉ cần lệch trục nhẹ:

• vòng bi hỏng sớm

• phớt xì nước/dầu

• khớp nối mòn nhanh

• rung tăng

• điện năng tiêu thụ cao

• downtime liên tục

Theo kinh nghiệm thực tế, hơn 60–70% hư hỏng vòng bi sớm liên quan đến lệch đồng trục.

Tức là lỗi nằm ở lắp đặt, không phải thiết bị.

Solution – Cách đơn giản nhất

Bạn không cần thiết bị đắt tiền.

Chỉ cần:

👉 một bộ thước lá vài chục nghìn đồng

Và 10 phút kiểm tra.

Đủ để phát hiện phần lớn sai lệch “nguy hiểm”.

Kiểm tra đồng trục bằng thước lá là gì?

Đây là phương pháp kiểm tra sơ bộ, thủ công, dùng:

• thước lá (feeler gauge)

• thước thẳng hoặc cạnh thước thép

• mắt quan sát

để đánh giá:

• lệch song song

• lệch góc

• khe hở giữa hai mặt khớp nối

Nó không chính xác tuyệt đối như laser, nhưng:

Feature – Dụng cụ đơn giản, dễ kiếm

Advantage – Kiểm tra nhanh tại chỗ, không cần điện, không cần đào tạo phức tạp

Benefit – Phát hiện sớm sai lệch lớn, giảm rủi ro hư hỏng nặng

Trong nhiều tình huống bảo trì gấp, đây là “cứu tinh” thực sự.

Khi nào nên dùng thước lá để kiểm tra đồng trục?

Phương pháp này đặc biệt hữu ích khi:

• Lắp đặt máy mới

• Sau thay motor/bơm

• Sau thay vòng bi

• Trước khi chạy thử

• Không có đồng hồ so hoặc laser

• Kiểm tra nhanh tại hiện trường

Tôi thường gọi đây là “bước kiểm tra an toàn tối thiểu”.

Dù sau đó có đo laser, tôi vẫn kiểm tra sơ bộ bằng thước lá trước.

Câu chuyện thực tế: 5 phút kiểm tra cứu cả dây chuyền

Một lần khác, tôi hỗ trợ lắp bơm cấp nước cho dây chuyền thực phẩm.

Anh thợ nói:

“Em đặt sát rồi, chắc thẳng thôi anh.”

Tôi bảo: “Khoan chạy, đưa anh bộ thước lá.”

Khi áp thước vào mặt khớp nối:

• phía trên lọt 0.05 mm

• phía dưới lọt 0.40 mm

Tức là lệch góc khá lớn.

Nếu chạy:

• vòng bi sẽ chịu tải lệch

• phớt cơ khí rất dễ rò

Sau 15 phút chêm shim chỉnh lại, khe hở gần như đều.

Máy chạy êm ngay từ đầu, đến nay hơn 1 năm chưa sự cố.

Đôi khi không cần công nghệ cao – chỉ cần cẩn thận.

Cách kiểm tra đồng trục bằng thước lá từng bước (AIDA)

Attention – Chỉ cần 10 phút trước khi chạy máy

Interest – Ai cũng làm được

Desire – Tránh hư hỏng tốn kém

Action – Làm ngay theo 4 bước dưới đây

Bước 1: Ngắt điện – đảm bảo an toàn

Nghe đơn giản nhưng rất nhiều người bỏ qua.

• Lockout/Tagout nếu có

• Đảm bảo trục quay tự do bằng tay

• Không để máy có thể khởi động bất ngờ

An toàn luôn là ưu tiên số 1.

Bước 2: Kiểm tra lệch song song (Offset)

Cách làm

• Đặt thước thẳng hoặc cạnh thước thép áp dọc hai nửa khớp nối

• Quan sát khe hở

• Dùng thước lá đo khoảng hở

Đo tại 4 vị trí:

• trên

• dưới

• trái

• phải

Cách đọc kết quả

Nếu:

• khe hở đều → tạm ổn

• một bên hở lớn → lệch song song

Ví dụ:

• trên 0.05 mm

• dưới 0.45 mm

=> cần chêm shim nâng motor.

Bước 3: Kiểm tra lệch góc (Angular)

Cách làm

Đo khe giữa hai mặt khớp nối bằng thước lá:

• 12h

• 3h

• 6h

• 9h

Nhận biết

Nếu khe hở thay đổi theo vị trí → lệch góc.

Ví dụ:

• trên 0.10 mm

• dưới 0.30 mm

=> hai trục đang “chĩa” vào nhau.

Lỗi này rất dễ làm vòng bi nóng nhanh.

Bước 4: Chêm shim và chỉnh lại

Điều chỉnh:

• thêm/bớt shim dưới chân motor

• dịch chuyển ngang

Sau mỗi lần chỉnh → đo lại.

Lặp lại đến khi:

• khe hở gần bằng nhau

• sai lệch < 0.1–0.15 mm (mức chấp nhận cho kiểm tra sơ bộ)

Sai lầm thường gặp khi kiểm tra bằng thước lá

Sau nhiều năm đi hiện trường, tôi thấy vài lỗi lặp đi lặp lại:

1. Đo khi bulong chưa siết chặt

=> số đo sai hoàn toàn

2. Không kiểm tra soft foot

Chân đế hở → chỉnh mãi không chuẩn

3. Tin vào “nhìn bằng mắt”

Mắt người không thể thấy sai lệch 0.2–0.3 mm

4. Bỏ qua bước đo lại sau khi chạy nóng

Nhiệt giãn nở có thể làm lệch thêm

Thước lá vs Đồng hồ so vs Laser – nên dùng cái nào?

Mỗi phương pháp có vai trò riêng.

Thước lá

• Nhanh

• Rẻ

• Sơ bộ

• Phù hợp kiểm tra ban đầu

Đồng hồ so

• Chính xác hơn

• Chi phí vừa phải

• Cần kỹ năng

Laser alignment

• Chính xác nhất

• Nhanh cho hệ lớn

• Chi phí cao

Thực tế, tôi thường:

👉 Thước lá → kiểm tra sơ bộ
👉 Laser/đồng hồ so → căn chỉnh chính xác

Đừng xem thước lá là “thô sơ”. Nó là bước lọc lỗi cực kỳ hiệu quả.

Kinh nghiệm cá nhân sau hơn 10 năm bảo trì

Nếu phải chọn một thói quen giúp giảm hư hỏng thiết bị nhiều nhất, tôi sẽ chọn:

👉 Luôn kiểm tra đồng trục trước khi chạy máy – dù chỉ bằng thước lá

Vì:

• nhanh

• đơn giản

• không tốn chi phí

• nhưng tiết kiệm rất nhiều tiền sửa chữa

Nhiều sự cố lớn bắt đầu từ những sai lệch rất nhỏ.

Và những sai lệch đó hoàn toàn có thể phát hiện bằng một bộ thước lá trong túi đồ nghề.

Kết luận: Đừng coi thường 5 phút kiểm tra

Kiểm tra đồng trục bằng thước lá không phải giải pháp “cao siêu”.

Nhưng nó là:

• bước an toàn tối thiểu

• cách phát hiện lỗi nhanh nhất

• thói quen chuyên nghiệp của kỹ thuật viên giỏi

Chỉ 5–10 phút trước khi chạy máy có thể giúp bạn:

• tăng tuổi thọ vòng bi

• giảm rung

• giảm hư hỏng

• giảm downtime

• tiết kiệm rất nhiều chi phí

Lần tới khi lắp xong thiết bị, trước khi bấm nút RUN, hãy tự hỏi:

“Mình đã kiểm tra đồng trục chưa?”

Nếu chưa, hãy lấy bộ thước lá ra.

Đó có thể là quyết định giúp bạn tránh được cả một ca sửa chữa mệt mỏi sau này.

Nếu bạn quan tâm đến các mẹo bảo trì thực tế, dễ áp dụng như thế này, hãy tiếp tục theo dõi những bài chia sẻ chuyên sâu khác để thiết bị luôn chạy êm – bền – ổn định theo thời gian.