Đo độ rung thiết bị giúp phát hiện sớm hư hỏng tiềm ẩn – Kinh nghiệm thực tế từ hiện trường

Mở đầu: Khi máy “chưa hỏng” nhưng đã bắt đầu lên tiếng

Có một tình huống tôi gặp khá nhiều khi làm việc với các nhà máy sản xuất:
Máy vẫn chạy. Sản lượng vẫn đạt. Không có báo lỗi, không có sự cố rõ ràng. Nhưng người vận hành thì bắt đầu thấy “có gì đó không ổn” – máy rung hơn bình thường, phát ra tiếng lạ, hoặc nóng nhanh hơn trước.

Và rồi câu quen thuộc xuất hiện: “Chắc chạy thêm thời gian nữa cũng được.”

Cho đến một ngày, máy dừng đột ngột giữa ca sản xuất, kéo theo cả dây chuyền đứng yên, hàng trễ, chi phí sửa chữa tăng gấp nhiều lần. Khi kiểm tra lại, hư hỏng đó đã âm thầm xuất hiện từ rất sớm, chỉ là không ai đo lường và theo dõi.

Đó chính là lý do vì sao đo độ rung thiết bị ngày càng trở thành một phần quan trọng trong công tác bảo trì hiện đại – không phải để xử lý sự cố, mà để ngăn sự cố xảy ra.

Vì sao độ rung lại phản ánh “sức khỏe” của thiết bị?

Trong thực tế, hầu hết các thiết bị quay như:

• Motor

• Bơm

• Quạt

• Hộp số

• Máy nén

…đều tạo ra rung động khi hoạt động. Điều này là hoàn toàn bình thường. Vấn đề nằm ở chỗ: rung như thế nào và thay đổi ra sao theo thời gian.

Độ rung tăng lên thường báo hiệu điều gì?

Từ kinh nghiệm thực tế, khi độ rung của thiết bị thay đổi bất thường, rất thường liên quan đến:

• Mất cân bằng trục quay

• Lệch khớp nối

• Mòn hoặc hỏng ổ bi

• Lỏng bulong, đế máy không vững

• Sai lệch đồng tâm sau sửa chữa

• Cộng hưởng cơ học ở một dải tốc độ nhất định

Những vấn đề này không xuất hiện ngay lập tức dưới dạng “hỏng nặng”, mà phát triển dần theo thời gian. Và độ rung chính là dấu hiệu sớm nhất.

Đo độ rung thiết bị là gì – và khác gì so với “nghe bằng tai”?

Nhiều kỹ thuật viên lâu năm có khả năng “nghe máy” rất tốt. Họ áp tai, đặt tay, hoặc dùng tua vít để cảm nhận rung động. Điều đó rất đáng quý.

Tuy nhiên, đo độ rung thiết bị mang lại 3 điểm khác biệt quan trọng:

1. Định lượng thay vì cảm tính

Thay vì “rung nhiều” hay “rung ít”, ta có:

• Giá trị mm/s

• Phổ tần số

• Xu hướng thay đổi theo thời gian

Điều này giúp:

• So sánh trước – sau sửa chữa

• Theo dõi xu hướng hư hỏng

• Ra quyết định dựa trên dữ liệu

2. Phát hiện hư hỏng khi chưa thể nghe hoặc cảm nhận

Nhiều trường hợp ổ bi bắt đầu rỗ nhẹ, mắt thường và tai người chưa thể phát hiện, nhưng phổ rung đã cho thấy dấu hiệu rất rõ.

3. Giao tiếp dễ dàng giữa các bộ phận

Khi có số liệu rung:

• Bộ phận bảo trì dễ báo cáo

• Quản lý dễ hiểu mức độ rủi ro

• Quyết định dừng máy hay tiếp tục vận hành có cơ sở hơn

Câu chuyện thực tế: Một ổ bi nhỏ, một bài học lớn

Tại một xưởng sản xuất bao bì, một motor kéo băng tải thường xuyên bị “nóng hơn bình thường”. Do vẫn chạy ổn định, đội vận hành cho rằng chưa cần dừng máy.

Khi tiến hành đo độ rung thiết bị định kỳ, kết quả cho thấy:

• Mức rung tổng thể vẫn trong giới hạn

• Nhưng xuất hiện dải tần đặc trưng của hư hỏng ổ bi giai đoạn sớm

Thiết bị được lên kế hoạch thay ổ bi vào cuối tuần.
Khi tháo ra, ổ bi mới chỉ bắt đầu bong tróc nhẹ, chưa gây hư hỏng lan sang trục.

Nếu chậm thêm 2–3 tuần:

• Trục có thể bị xước

• Thời gian dừng máy kéo dài

• Chi phí sửa chữa tăng gấp nhiều lần

Đây là giá trị lớn nhất của đo rung: biết trước khi mọi thứ trở nên tệ hơn.

Khi nào doanh nghiệp nên bắt đầu đo độ rung thiết bị?

Không cần đợi đến khi nhà máy quá lớn hay thiết bị quá đắt tiền. Dựa trên kinh nghiệm thực tế, bạn nên cân nhắc đo rung khi:

• Thiết bị hoạt động liên tục, khó dừng

• Chi phí dừng máy cao

• Máy đã vận hành nhiều năm

• Có hiện tượng rung, ồn, nóng bất thường

• Muốn chuyển từ bảo trì “chữa cháy” sang bảo trì chủ động

Những thiết bị nên ưu tiên đo rung trước

• Motor công suất trung bình – lớn

• Bơm quan trọng trong dây chuyền

• Quạt công nghiệp tốc độ cao

• Hộp số khó thay thế nhanh

Đo độ rung thiết bị mang lại lợi ích gì? (FAB Framework)

Feature – Tính năng

• Đo rung tổng thể

• Phân tích phổ tần số

• Theo dõi xu hướng rung theo thời gian

Advantage – Ưu điểm

• Phát hiện sớm hư hỏng

• Có kế hoạch bảo trì rõ ràng

• Giảm sửa chữa đột xuất

Benefit – Lợi ích thực tế

• Giảm thời gian dừng máy

• Tiết kiệm chi phí bảo trì

• Kéo dài tuổi thọ thiết bị

• Tăng độ tin cậy của dây chuyền sản xuất

Một sai lầm phổ biến: Chỉ đo một lần rồi thôi

Rất nhiều doanh nghiệp đo rung một lần khi có sự cố, sau đó không tiếp tục theo dõi. Đây là một lãng phí lớn.

Giá trị thật sự của đo độ rung thiết bị nằm ở xu hướng, không phải một con số đơn lẻ.

• Một máy rung 4 mm/s có thể bình thường

• Nhưng nếu từ 2 mm/s tăng lên 4 mm/s trong 2 tháng, đó là tín hiệu đáng lo

Đo định kỳ giúp:

• Nhìn thấy sự thay đổi

• Dự đoán thời điểm cần can thiệp

• Chủ động sắp xếp kế hoạch bảo trì

Đo rung nội bộ hay thuê dịch vụ bên ngoài?

Đo nội bộ phù hợp khi:

• Có nhiều thiết bị cần theo dõi thường xuyên

• Đội bảo trì được đào tạo bài bản

• Có ngân sách đầu tư thiết bị đo

Thuê dịch vụ phù hợp khi:

• Cần phân tích chuyên sâu

• Gặp vấn đề phức tạp

• Muốn đánh giá tổng thể tình trạng thiết bị

• Chưa sẵn sàng đầu tư dài hạn

Nhiều doanh nghiệp chọn giải pháp kết hợp:

• Đo rung cơ bản nội bộ

• Phân tích chuyên sâu định kỳ bởi chuyên gia

Đo độ rung không chỉ là kỹ thuật – mà là tư duy bảo trì

Từ kinh nghiệm cá nhân, tôi nhận thấy những nhà máy vận hành hiệu quả lâu dài đều có một điểm chung:
Họ không chờ máy hỏng mới hành động.

Đo độ rung thiết bị không phải để “bắt lỗi máy”, mà để:

• Hiểu máy đang nói gì

• Lắng nghe những thay đổi nhỏ

• Can thiệp đúng lúc, đúng chỗ

Đó là sự khác biệt giữa bảo trì bị động và bảo trì chủ động.

Kết luận: Nhìn thấy sớm – Quyết định đúng – Tiết kiệm lâu dài

Nếu bạn đang quản lý hoặc trực tiếp vận hành thiết bị, hãy tự hỏi:

• Máy của mình đang rung như thế nào?

• Độ rung đó có thay đổi theo thời gian không?

• Nếu có hư hỏng, mình sẽ biết trước hay biết khi đã quá muộn?

Đo độ rung thiết bị không phải là chi phí, mà là một khoản đầu tư thông minh cho sự ổn định và bền vững của hệ thống.

Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn, hoặc đang cân nhắc áp dụng đo rung cho thiết bị của mình, hãy bắt đầu từ việc quan sát, đo lường và đặt câu hỏi đúng. Đôi khi, chỉ cần lắng nghe chiếc máy kỹ hơn một chút, bạn đã tránh được rất nhiều rắc rối về sau.