27/01/2026
Một kỹ thuật viên bảo trì từng nói với tôi sau một ca sự cố lúc nửa đêm:
“Trước đó máy không kêu to, không rung mạnh. Chỉ hơi nóng hơn bình thường. Vậy mà bạc trượt cháy, trục xước nặng, phải dừng cả dây chuyền.”
Đây là kịch bản không hề hiếm trong các nhà máy có thiết bị quay liên tục như: quạt công nghiệp, bơm, máy nén, hộp số, turbine hay các hệ truyền động lớn. Mòn bạc trượt gần như không gây “ồn ào” lúc đầu, nhưng khi vượt ngưỡng cho phép, hậu quả thường đến rất nhanh và rất đắt.
Điều nguy hiểm nhất của mòn bạc trượt không nằm ở bản thân hiện tượng, mà ở chỗ nó khó nhận biết sớm nếu không hiểu đúng dấu hiệu. Bài viết này sẽ giúp bạn nhìn rõ:
Mòn bạc trượt là gì và vì sao nó xảy ra
Những dấu hiệu sớm thường bị bỏ qua
Các nguyên nhân phổ biến trong vận hành thực tế
Và cách tiếp cận để phát hiện – xử lý trước khi sự cố lớn xảy ra
Bạc trượt (plain bearing / journal bearing) là loại ổ trượt trong đó:
Trục quay trực tiếp trên bề mặt bạc
Giữa trục và bạc có một lớp dầu bôi trơn mỏng
Lớp dầu này đóng vai trò chịu tải và giảm ma sát
Khác với vòng bi:
Bạc trượt chịu tải lớn tốt hơn
Hoạt động êm hơn ở tốc độ cao
Nhưng rất nhạy cảm với điều kiện bôi trơn và lắp đặt
Mòn bạc trượt xảy ra khi:
Lớp dầu bôi trơn không còn duy trì được màng dầu ổn định
Trục và bạc tiếp xúc trực tiếp hoặc bán tiếp xúc
Bề mặt bạc bị mài mòn, xước, bong lớp vật liệu
Điểm đáng lưu ý là:
Khi bạc bắt đầu mòn, nó vẫn cho phép trục quay – nhưng với điều kiện ngày càng tệ hơn.
Trong giai đoạn đầu:
Máy vẫn chạy
Không có tiếng ồn lớn
Không có rung rõ rệt
Nhưng khi mòn vượt ngưỡng:
Nhiệt tăng đột ngột
Lớp dầu bị phá vỡ hoàn toàn
Trục và bạc “dính” vào nhau trong thời gian rất ngắn
👉 Nhiều sự cố bạc trượt chỉ mất vài phút để chuyển từ “ổn” sang “hỏng nặng”.
Không giống vòng bi có thể thay thế độc lập, khi bạc trượt hỏng:
Trục thường bị xước
Thậm chí cong hoặc biến dạng nhiệt
Chi phí lúc này không chỉ là bạc:
Gia công lại trục
Thay trục
Dừng máy dài ngày
Đây là nguyên nhân hàng đầu.
Các tình huống thường gặp:
Mức dầu thấp do rò rỉ
Dầu xuống cấp nhưng không được thay
Dùng sai độ nhớt so với thiết kế
Dầu nhiễm nước, bụi, kim loại mài mòn
Khi dầu không đảm bảo:
Màng dầu không hình thành đủ dày
Chế độ bôi trơn chuyển từ thủy động sang ma sát hỗn hợp
Mòn bắt đầu xuất hiện
Trong rất nhiều ca mòn bạc trượt, nguyên nhân không nằm ở dầu, mà nằm ở lắp đặt.
Lệch trục gây ra:
Phân bố tải không đều trên bề mặt bạc
Một vùng bạc chịu tải lớn liên tục
Dầu bị “ép mỏng” tại điểm chịu tải
Hậu quả là:
Mòn cục bộ
Nhiệt tăng tại một phía
Bạc hỏng không đều
Thiết bị quay hiếm khi làm việc trong điều kiện “lý tưởng” như thiết kế ban đầu.
Trong thực tế:
Tăng công suất
Tăng tốc độ
Thay đổi chế độ vận hành
Khởi động – dừng liên tục
Tất cả đều làm:
Áp lực lên màng dầu tăng
Giảm khả năng bảo vệ bề mặt bạc
Đẩy nhanh quá trình mòn
Nhiệt độ cao gây ra hai vấn đề lớn:
Giảm độ nhớt của dầu
Giãn nở trục và bạc không đồng đều
Khi đó:
Khe hở làm việc bị thay đổi
Màng dầu không ổn định
Nguy cơ tiếp xúc kim loại – kim loại tăng mạnh
Đây là dấu hiệu sớm nhất và thường bị bỏ qua nhất.
Không quá nóng để báo động
Nhưng cao hơn mức bình thường 5–10°C
Duy trì liên tục theo thời gian
👉 Với bạc trượt, xu hướng nhiệt quan trọng hơn con số tuyệt đối.
Trong hệ bôi trơn cưỡng bức:
Áp suất dầu giảm
Lưu lượng dao động bất thường
Có thể do:
Khe hở bạc tăng vì mòn
Dầu “thoát” nhanh hơn thiết kế
Kinh nghiệm thực tế cho thấy:
Dầu sẫm màu nhanh hơn bình thường
Có mùi cháy nhẹ
Có cặn kim loại mịn
Đây là dấu hiệu bạc đã bắt đầu chịu ma sát trực tiếp.
Mòn bạc trượt thường gây:
Rung biên độ nhỏ
Tần số thấp
Tăng rất chậm theo thời gian
Nếu chỉ đo rung theo kiểu “đạt / không đạt”, rất dễ bỏ sót.
Một hệ thống quạt công nghiệp công suất lớn từng ghi nhận:
Nhiệt độ ổ trượt tăng khoảng 7°C so với bình thường
Không có báo động
Vẫn nằm trong “giới hạn cho phép”
Do không có dừng máy kiểm tra, sau vài tháng:
Bạc trượt cháy cục bộ
Trục xước sâu
Phải dừng toàn bộ dây chuyền gần 10 ngày
Nếu dừng sớm để kiểm tra:
Chỉ cần thay bạc
Không cần gia công trục
Thời gian dừng máy giảm xuống vài giờ
Giám sát nhiệt độ ổ trượt theo xu hướng
Phân tích dầu định kỳ
Kiểm tra độ đồng tâm trục
Đảm bảo dầu đúng chủng loại và độ sạch
Phát hiện mòn từ giai đoạn sớm
Tránh hỏng lan sang trục
Chủ động kế hoạch bảo trì
Giảm dừng máy đột ngột
Kéo dài tuổi thọ thiết bị quay
Giảm chi phí sửa chữa lớn
Tăng độ tin cậy vận hành
Hiện tượng mòn bạc trượt không gây sốc, không gây dừng máy ngay, và chính vì thế nó thường bị xem nhẹ. Nhưng trong thế giới của thiết bị quay, những hỏng hóc nguy hiểm nhất thường bắt đầu rất yên lặng.
Nếu bạn đang vận hành:
Quạt lớn
Bơm công nghiệp
Máy quay tốc độ cao
Hệ thống có ổ trượt chịu tải
Hãy chú ý hơn đến:
Nhiệt độ
Dầu bôi trơn
Và những thay đổi nhỏ nhưng kéo dài
Chỉ cần phát hiện sớm, mòn bạc trượt hoàn toàn có thể được kiểm soát. Và đôi khi, việc “nghe” được những dấu hiệu rất nhỏ hôm nay chính là cách bạn tránh được một sự cố rất lớn trong tương lai.
Nếu bạn quan tâm đến các chủ đề về thiết bị quay, bảo trì dự đoán hay tối ưu độ tin cậy hệ thống, việc tiếp tục tìm hiểu sâu hơn luôn là bước đi khôn ngoan cho vận hành bền vững lâu dài.
(1)-large.webp)
Chia sẻ
