Lệch tâm động cơ: Cách một sai lệch nhỏ gây ra hư hỏng lớn cho thiết bị sản xuất

“Máy vẫn chạy, nhưng sao cứ hỏng hoài không hết?”

Một quản lý bảo trì từng nói với tôi như vậy khi chúng tôi đứng cạnh một động cơ bơm nước công suất không quá lớn, nhưng đã thay vòng bi tới lần thứ ba chỉ trong vòng một năm. Máy không quá ồn, không rung dữ dội, cũng chưa từng dừng đột ngột. Thế nhưng cứ vài tháng lại phát sinh sự cố.

Sau khi đo kiểm và kiểm tra tổng thể, nguyên nhân lộ rõ: lệch tâm động cơ.

Đây là dạng lỗi mà rất nhiều nhà máy đang gặp phải:

• Không quá rõ ràng để “báo động”

• Không gây hỏng ngay lập tức

• Nhưng lại âm thầm phá hủy thiết bị từng ngày

Nếu bạn đang gặp tình trạng:

• Vòng bi, khớp nối mau hỏng

• Động cơ nóng bất thường

• Máy rung nhẹ nhưng kéo dài

• Chi phí bảo trì tăng dần theo thời gian

… thì bài viết này sẽ giúp bạn hiểu lệch tâm động cơ gây hư hỏng thiết bị như thế nào, vì sao lỗi này nguy hiểm hơn vẻ ngoài của nó, và tại sao việc xử lý sớm luôn rẻ hơn sửa chữa muộn.

Lệch tâm động cơ là gì? Vì sao rất dễ bị bỏ qua?

Hiểu một cách đơn giản, lệch tâm động cơ xảy ra khi:

• Trục động cơ

• Và trục của thiết bị được dẫn động (bơm, hộp số, quạt, máy nén…)

không nằm trên cùng một tâm quay lý tưởng.

Các dạng lệch tâm thường gặp trong thực tế

Trong quá trình làm việc với nhiều nhà máy, tôi thấy lệch tâm thường xuất hiện dưới ba dạng chính:

• Lệch tâm song song: hai trục song song nhưng không đồng tâm

• Lệch tâm góc: hai trục tạo với nhau một góc nhỏ

• Lệch tâm tổng hợp: vừa lệch tâm, vừa lệch góc

Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ:

Chỉ cần sai lệch rất nhỏ – mắt thường gần như không nhận ra – cũng đủ tạo ra lực phá hoại lớn khi máy chạy liên tục.

Vì sao lệch tâm động cơ gây hư hỏng thiết bị nhanh hơn bạn tưởng?

1. Vòng bi là “nạn nhân” đầu tiên

Vòng bi được thiết kế để:

• Chịu tải đúng hướng

• Phân bố lực đều

• Quay ổn định

Khi lệch tâm động cơ xuất hiện:

• Tải trọng dồn lệch về một phía

• Xuất hiện lực uốn và lực dọc trục bất thường

• Bề mặt lăn bị mỏi nhanh

Hệ quả thường thấy:

• Vòng bi nóng hơn bình thường

• Mỡ nhanh bị đen, khô

• Tuổi thọ giảm chỉ còn 40–60% so với thiết kế

👉 Một hệ thống bơm trong nhà máy xử lý nước từng phải thay vòng bi liên tục. Sau khi căn chỉnh lại lệch tâm, cùng loại vòng bi đó chạy ổn định hơn hai năm.

2. Khớp nối bị mòn và phá hủy sớm

Khớp nối sinh ra để bù sai lệch nhỏ, không phải để gánh lệch tâm kéo dài.

Khi động cơ bị lệch tâm:

• Khớp nối làm việc ngoài giới hạn

• Cao su, nhựa hoặc kim loại bị mỏi

• Độ đàn hồi suy giảm nhanh

Kết quả là:

• Khớp nối nứt, mòn không đều

• Truyền động kém hiệu quả

• Rung và ồn tăng dần theo thời gian

3. Trục và phớt làm kín xuống cấp nhanh chóng

Một hậu quả ít được để ý là phớt trục.

Lệch tâm khiến:

• Trục quay không đều

• Bề mặt tiếp xúc phớt bị lệch

• Áp lực phân bố không đồng đều

Từ đó:

• Phớt nhanh mòn

• Rò rỉ dầu, mỡ

• Gây bẩn, mất bôi trơn và hư hỏng lan rộng

Lệch tâm động cơ ảnh hưởng thế nào đến hiệu suất thiết bị?

1. Tăng rung và tiếng ồn – dấu hiệu cảnh báo sớm

Hầu hết các hệ thống có lệch tâm đều xuất hiện:

• Rung nhẹ nhưng liên tục

• Tiếng ồn không đều, có nhịp theo tốc độ

Rung không chỉ gây khó chịu. Nó:

• Làm lỏng bu lông

• Gây nứt bệ máy

• Tạo điều kiện cho nhiều lỗi khác phát sinh

2. Tăng tiêu hao năng lượng

Khi lệch tâm:

• Ma sát tăng

• Tổn hao cơ học lớn hơn

• Động cơ phải “gồng” để thắng lực cản

👉 Một nhà máy sau khi xử lý lệch tâm động cơ đã ghi nhận dòng điện giảm rõ rệt, dù không thay đổi tải hay quy trình sản xuất.

Điều này đồng nghĩa:

• Hiệu suất giảm

• Chi phí điện tăng

• Nhiệt độ động cơ cao hơn

3. Giảm độ ổn định của toàn bộ dây chuyền

Trong dây chuyền sản xuất, một động cơ lệch tâm có thể:

• Gây rung lan sang thiết bị khác

• Tạo sai số tích lũy

• Làm giảm chất lượng sản phẩm

Đây là lý do vì sao nhiều sự cố “không rõ nguyên nhân” thực chất lại bắt đầu từ một điểm lệch tâm rất nhỏ.

Vì sao lệch tâm động cơ thường xuất hiện sau một thời gian vận hành?

Không phải lúc nào cũng do lắp đặt ban đầu

Nhiều người cho rằng lệch tâm chỉ xảy ra khi lắp sai. Thực tế, trong quá trình vận hành:

• Nền móng có thể lún nhẹ

• Bu lông giãn nở theo nhiệt

• Va chạm cơ học khi bảo trì

Tất cả đều khiến động cơ ban đầu thẳng hàng dần bị lệch tâm theo thời gian.

“Căn chỉnh bằng mắt” là một sai lầm phổ biến

Trong nhiều nhà xưởng, việc căn chỉnh vẫn dựa vào:

• Thước thẳng

• Mắt thường

• Kinh nghiệm cảm tính

Những phương pháp này có thể chấp nhận tạm thời, nhưng không đủ chính xác cho vận hành lâu dài.

Câu chuyện thực tế: Khi xử lý lệch tâm, hàng loạt vấn đề biến mất

Một xưởng sản xuất bao bì mà tôi từng hỗ trợ gặp tình trạng:

• Máy chạy rung nhẹ

• Vòng bi hỏng định kỳ

• Động cơ thường xuyên nóng

Ban đầu họ nghĩ do môi trường nóng và chạy nhiều ca. Nhưng sau khi đo kiểm, chúng tôi phát hiện lệch tâm tổng hợp khá rõ.

Sau khi:

• Căn chỉnh lại trục bằng thiết bị chuyên dụng

• Cố định lại bệ máy

• Kiểm tra lại khớp nối

Kết quả:

• Rung giảm rõ rệt

• Nhiệt độ động cơ ổn định

• Chu kỳ bảo trì kéo dài hơn hẳn

Điều đáng nói là không cần thay động cơ, không cần nâng cấp thiết bị, chỉ cần xử lý đúng lệch tâm.

Cách hạn chế và kiểm soát lệch tâm động cơ hiệu quả

1. Căn chỉnh trục bằng phương pháp chính xác

Feature: Căn chỉnh bằng thiết bị đo chuyên dụng
Advantage: Phát hiện và loại bỏ sai lệch nhỏ
Benefit: Tăng tuổi thọ vòng bi, giảm rung, giảm chi phí dài hạn

Căn chỉnh đúng không chỉ giúp máy êm hơn, mà còn:

• Giảm mòn cơ khí

• Giảm tiêu hao năng lượng

• Ổn định toàn bộ hệ thống

2. Kiểm tra lại sau khi bảo trì hoặc thay linh kiện

Sau khi:

• Thay vòng bi

• Thay động cơ

• Thay khớp nối

… việc kiểm tra lại lệch tâm là cực kỳ cần thiết, dù máy “có vẻ” vẫn chạy ổn.

3. Quan sát các dấu hiệu nhỏ trong vận hành hằng ngày

Người vận hành nên chú ý:

• Rung nhẹ nhưng kéo dài

• Nhiệt độ tăng dần theo thời gian

• Tiếng ồn thay đổi so với trước

Đây thường là những dấu hiệu sớm của lệch tâm động cơ.

Bài học rút ra từ thực tế nhà máy

Lệch tâm động cơ không phải lỗi nghiêm trọng ngay từ đầu. Nhưng:

• Nó tích lũy theo thời gian

• Phá hủy thiết bị từ bên trong

• Gây chi phí ẩn rất lớn

Trong nhiều trường hợp tôi từng gặp, chỉ cần xử lý đúng lệch tâm, hơn một nửa vấn đề rung, nóng, hỏng vòng bi tự biến mất.

Kết luận: Đừng để một sai lệch nhỏ phá hỏng cả hệ thống

Lệch tâm động cơ là dạng lỗi “nhỏ nhưng không hề nhẹ”. Nó không làm máy dừng ngay, nhưng lại:

• Rút ngắn tuổi thọ thiết bị

• Giảm hiệu suất vận hành

• Tăng chi phí bảo trì và rủi ro sự cố

Nếu bạn đang quản lý thiết bị sản xuất, hãy tự hỏi:

• Lần cuối kiểm tra lệch tâm động cơ là khi nào?

• Những hư hỏng lặp lại có thật sự ngẫu nhiên?

• Có cách nào xử lý tận gốc thay vì chỉ thay linh kiện?

Chỉ cần bạn chú ý sớm hơn một bước, lệch tâm động cơ sẽ không còn là mối nguy âm thầm, mà trở thành vấn đề hoàn toàn có thể kiểm soát.