27/01/2026
Một trưởng ca bảo trì từng nói với tôi, giọng đầy tiếc nuối:
“Motor vẫn chạy bình thường, không nhảy CB, không báo lỗi gì. Chỉ sau một ca đêm thì sáng ra mở tủ điện thấy mùi khét, motor cháy đen cuộn dây.”
Khi kiểm tra lại nguồn cấp, mọi thứ mới lộ rõ: mất pha động cơ đã xảy ra từ trước đó khá lâu, nhưng không ai phát hiện.
Đây là một kịch bản rất quen thuộc trong nhà xưởng. Mất pha không ồn ào, không làm motor dừng ngay, thậm chí nhiều người còn nghĩ “chắc không sao”. Nhưng thực tế, mất pha là một trong những nguyên nhân khiến động cơ điện cháy nhanh nhất.
Bài viết này chia sẻ từ góc nhìn thực tế vận hành và bảo trì:
Mất pha động cơ là gì, vì sao nguy hiểm
Những nguyên nhân phổ biến dẫn đến mất pha
Cách mất pha âm thầm “giết chết” motor như thế nào
Và quan trọng nhất: làm sao để nhận diện và phòng tránh trước khi quá muộn
Mất pha động cơ là hiện tượng động cơ điện 3 pha không còn được cấp đủ cả ba pha nguồn, do một pha bị mất hoàn toàn hoặc điện áp pha đó giảm nghiêm trọng.
Điều nguy hiểm nằm ở chỗ:
Động cơ vẫn có thể quay
Trục vẫn chuyển động
Sản xuất vẫn tiếp diễn
Nhưng bên trong, dòng điện và nhiệt độ đã hoàn toàn vượt khỏi vùng an toàn.
Rất nhiều người chỉ nghĩ mất pha là “mất điện một pha thì motor đứng”. Thực tế, đa số trường hợp motor vẫn chạy khi mất pha, và đó chính là lý do nó dễ cháy.
Trong thực tế, mất pha thường xuất hiện dưới hai dạng:
Mất pha hoàn toàn
Một pha bị ngắt hẳn (đứt dây, cháy tiếp điểm)
Dòng hai pha còn lại tăng vọt
Mất pha không hoàn toàn
Một pha bị sụt áp nặng
Dòng các pha mất cân bằng nghiêm trọng
Cả hai đều gây hại cho động cơ, nhưng dạng thứ hai còn nguy hiểm hơn vì rất khó phát hiện bằng mắt thường.
Trong một xưởng sản xuất bao bì, chỉ vì:
Một tiếp điểm contactor bị cháy xém
Điện trở tiếp xúc tăng cao
mà một pha cấp cho motor quạt hút dần dần “mất đi”.
Motor vẫn chạy, nhưng dòng hai pha còn lại tăng gần gấp rưỡi.
Sau vài ngày, cuộn dây cháy hoàn toàn.
Những nguyên nhân liên quan đến tiếp điểm rất phổ biến:
Contactor mòn, cháy tiếp điểm
Aptomat lỏng đầu cos
Cầu đấu oxy hóa
Dây dẫn bị gãy ngầm
Nhà xưởng vận hành lâu năm thường gặp:
Cáp già hóa
Lớp cách điện cứng, nứt
Đầu cos bị nóng – nguội liên tục
Một pha có thể:
Mất hoàn toàn
Hoặc chỉ còn “lẹt đẹt” vài chục phần trăm điện áp
Trong cả hai trường hợp, động cơ đều bị mất pha theo đúng nghĩa kỹ thuật.
Không thể phủ nhận rằng:
Một số khu công nghiệp có lưới điện yếu
Mất pha xảy ra do sự cố từ phía điện lực
Đặc biệt trong giờ cao điểm hoặc khi mưa bão
Nếu nhà xưởng không có thiết bị bảo vệ mất pha, motor sẽ là “nạn nhân đầu tiên”.
Khi mất một pha:
Mô-men động cơ giảm mạnh
Để duy trì tải, dòng điện ở hai pha còn lại tăng rất cao
Nhiệt cuộn dây tăng nhanh chóng
Chỉ cần vài phút đến vài chục phút, tùy tải, nhiệt độ đã vượt ngưỡng cho phép.
Không ít trường hợp motor cháy chỉ sau:
Một ca vận hành
Hoặc thậm chí vài chục phút làm việc nặng
Nhiệt sinh ra do mất pha không phải lúc nào cũng làm:
CB nhảy
Rơ le nhiệt cắt ngay
Đặc biệt khi:
Rơ le chỉnh sai
Hoặc motor chạy non tải
Kết quả là:
Cách điện cuộn dây lão hóa cực nhanh
Chạm vòng, chạm pha xảy ra
Motor cháy hoàn toàn
Trong thực tế bảo trì, nhiều motor cháy do mất pha còn nhanh hơn cả quá tải cơ khí:
Quá tải: motor nóng dần, còn có thời gian xử lý
Mất pha: dòng tăng đột ngột, nhiệt tập trung, cháy rất nhanh
Mất pha không phải lúc nào cũng “im lặng hoàn toàn”. Một số dấu hiệu thường gặp:
Động cơ rung mạnh hơn bình thường
Tiếng ù, gằn, không êm
Nhiệt độ tăng nhanh bất thường
Mùi khét nhẹ từ tủ điện hoặc motor
Nếu thấy những dấu hiệu này mà chỉ “cho chạy tiếp”, nguy cơ cháy là rất cao.
Ngoài motor, hệ thống điện cũng phát tín hiệu:
Dòng các pha lệch nhau rõ rệt
Một pha dòng thấp bất thường
Contactor nóng cục bộ
Đo dòng là cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất để phát hiện mất pha sớm.
Một xưởng chế biến thực phẩm từng thay motor bơm nước đến lần thứ ba trong vòng chưa đầy một năm.
Ban đầu ai cũng nghĩ:
Motor kém chất lượng
Hoặc bơm nặng tải
Khi đo lại dòng vận hành:
Hai pha ~18A
Một pha gần như bằng 0
Nguyên nhân là:
Đầu cos một pha trong tủ điện bị lỏng
Phát nhiệt, cháy xém
Dần dần mất hẳn pha đó
Sau khi:
Siết lại toàn bộ đầu nối
Thay contactor
Gắn thêm rơ le bảo vệ mất pha
Motor mới hoạt động ổn định suốt nhiều năm sau đó.
Bài học rút ra: mất pha không được phát hiện sớm sẽ luôn kết thúc bằng cháy motor.
Mất pha không phải lúc nào cũng nhìn thấy bằng mắt hay nghe bằng tai. Vì vậy, cần giải pháp chủ động.
Lắp rơ le bảo vệ mất pha
Feature: Phát hiện mất pha, lệch pha, sụt áp
Advantage: Cắt nguồn kịp thời
Benefit: Bảo vệ motor khỏi cháy
Kiểm tra, bảo trì tiếp điểm định kỳ
Feature: Siết chặt, vệ sinh đầu cos, contactor
Advantage: Giảm nguy cơ mất pha ngầm
Benefit: Hệ thống điện ổn định hơn
Giám sát dòng điện 3 pha
Feature: Đo dòng thường xuyên
Advantage: Phát hiện bất thường sớm
Benefit: Xử lý trước khi sự cố xảy ra
Nhiều người nghĩ biến tần “đã có bảo vệ rồi”.
Nhưng trong thực tế:
Không phải biến tần nào cũng bảo vệ tốt mất pha đầu vào
Một số trường hợp vẫn cho motor chạy lệch pha
Việc kiểm tra cấu hình và bổ sung bảo vệ vẫn rất cần thiết.
Mất pha động cơ là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến motor cháy nhanh trong nhà xưởng.
Nguy hiểm ở chỗ:
Motor vẫn chạy
Sản xuất vẫn tiếp tục
Nhưng hư hỏng đã âm thầm diễn ra bên trong
Hiểu rõ bản chất, nhận diện sớm và chủ động phòng tránh sẽ giúp:
Kéo dài tuổi thọ động cơ
Giảm chi phí sửa chữa, thay thế
Tránh dừng dây chuyền không đáng có
Nếu bạn từng gặp motor “cháy không rõ lý do”, rất có thể mất pha đã xảy ra trước đó.
Và đôi khi, chỉ cần kiểm tra lại hệ thống điện sớm hơn một chút, cái kết đã hoàn toàn khác.
(1)-large.webp)
Chia sẻ
