15/01/2026
Bạn bước xuống nhà xưởng vào một buổi sáng thứ Hai. Tiếng động cơ vẫn kêu "u u" đều đặn, băng chuyền vẫn chạy, công nhân vẫn đang làm việc. Nhìn thoáng qua, mọi thứ có vẻ ổn. Một bức tranh sản xuất bình thường, phải không?
Nhưng hãy khoan.
Hãy nhìn vào báo cáo tài chính cuối tháng. Tại sao chi phí điện năng lại nhích lên một chút dù sản lượng không tăng? Tại sao tỷ lệ hàng lỗi (NG) tháng này lại cao hơn tháng trước 0.5%? Và tại sao đội bảo trì lại hay phải "chạy vặt" xuống xưởng để chỉnh cái này, vặn cái kia nhiều hơn?
Sự thật là: Một thiết bị sản xuất "vẫn chạy được" không có nghĩa là nó đang hoạt động hiệu quả.
Rất nhiều chủ doanh nghiệp và quản lý nhà máy rơi vào cái bẫy tư duy "khi nào hỏng hẳn thì mới sửa". Đây là một sai lầm chết người trong quản lý sản xuất hiện đại. Máy móc hiếm khi "đột tử". Trước khi ngừng hoạt động hoàn toàn, chúng thường phát ra những tín hiệu cầu cứu thầm lặng – những tín hiệu mà nếu lờ đi, bạn đang để tiền bạc của mình rơi vãi qua từng kẽ hở của dây chuyền.
Trong bài viết này, với kinh nghiệm hơn 10 năm tư vấn và tối ưu hóa quy trình cho các nhà máy, tôi sẽ chỉ ra 5 dấu hiệu "báo động đỏ" cho thấy hệ thống thiết bị của bạn đang "đốt tiền" âm thầm, và quan trọng hơn, chúng ta cần làm gì với chúng.
Đây thường là dấu hiệu đầu tiên và dễ nhận thấy nhất nếu bạn theo dõi sát sao các chỉ số KPI.
Hãy tưởng tượng thiết bị sản xuất của bạn giống như một chiếc xe máy cũ. Khi động cơ đã rão, các chi tiết ma sát lớn, bạn phải vặn ga mạnh hơn, tốn xăng hơn để đạt được cùng một tốc độ so với chiếc xe mới.
Trong nhà máy cũng vậy. Khi các động cơ điện, hệ thống khí nén hay lò hơi hoạt động kém hiệu quả (do xuống cấp, rò rỉ, hoặc ma sát cơ khí tăng), chúng sẽ tiêu thụ nhiều năng lượng hơn để tạo ra cùng một đơn vị sản phẩm.
Thực tế cho thấy: Nếu sản lượng tháng này bằng tháng trước, nhưng hóa đơn tiền điện lại tăng 10-15%, đừng vội đổ lỗi cho giá điện hay thời tiết. Hãy kiểm tra lại các motor công suất lớn, hệ thống khí nén (xem có rò rỉ không) và các bộ truyền động. Nhiệt lượng tỏa ra bất thường từ máy móc cũng là dấu hiệu cho thấy điện năng đang bị chuyển hóa thành nhiệt năng lãng phí thay vì công năng hữu ích.
Chúng ta thường chỉ lo sợ khi máy hỏng nặng, phải dừng cả ngày để sửa. Nhưng kẻ thù thực sự của năng suất lại là những lần dừng máy ngắn (Micro-stoppages).
Đó là những lúc máy bị kẹt liệu, cảm biến báo lỗi giả, hay công nhân phải dừng máy 2-3 phút để căn chỉnh lại vị trí phôi.
"Chỉ mất có 2 phút thôi mà, có sao đâu?" – Một công nhân có thể nói vậy.
Nhưng hãy làm một phép tính: 2 phút dừng x 10 lần/ca x 3 ca/ngày = 60 phút chết mỗi ngày.
Một năm bạn mất hơn 300 giờ sản xuất. Đó là một con số khổng lồ.
Khi thiết bị sản xuất bắt đầu có những lỗi vặt này thường xuyên, đó là dấu hiệu của sự rệu rã trong các cơ cấu cơ khí, độ chính xác của cảm biến đã giảm, hoặc hệ thống điều khiển không còn ổn định. Đừng coi thường những "cái hắt hơi" này của máy móc, nó là tiền đề cho một cơn "bạo bệnh" sắp tới.
Tôi từng làm việc với một nhà máy sản xuất linh kiện nhựa. Họ chấp nhận tỷ lệ phế phẩm là 2% như một định mức tiêu chuẩn. Nhưng rồi con số đó nhích lên 2.2%, rồi 2.5%. Họ nghĩ "chắc do lô nguyên liệu nhựa đợt này kém".
Sau khi chúng tôi vào khảo sát, nguyên nhân thực sự nằm ở hệ thống ép thủy lực của thiết bị sản xuất. Áp suất không còn duy trì ổn định ở cuối chu kỳ ép do van bị lão hóa, dẫn đến sản phẩm bị co ngót không đều.
Bài học ở đây là: Thiết bị kém hiệu quả không chỉ chạy chậm, nó còn chạy sai. Độ rung lắc tăng lên, dao cắt bị mòn nhanh, nhiệt độ không ổn định... tất cả đều dẫn đến chất lượng sản phẩm đầu ra không đồng đều. Nếu bạn thấy mình phải tốn nhiều công sức hơn cho khâu QC (kiểm soát chất lượng) hoặc phải rework (làm lại) sản phẩm nhiều hơn, hãy nhìn lại máy móc của mình ngay lập tức.
Máy móc cũng có "ngôn ngữ" riêng. Một người vận hành hay một quản lý xưởng dạn dày kinh nghiệm chỉ cần nghe tiếng máy chạy là biết hôm nay máy "khỏe" hay "mệt".
Tiếng ồn: Tiếng rít của vòng bi khô mỡ, tiếng va đập lạch cạch của bánh răng mòn, hay tiếng rò rỉ khí nén...
Độ rung: Khi đặt tay lên vỏ máy, nếu thấy rung lắc mạnh hơn bình thường, đó là dấu hiệu của sự mất cân bằng động, lỏng ốc vít, hoặc chân đế không vững.
Độ rung là kẻ thù số một của độ chính xác. Một thiết bị sản xuất bị rung lắc sẽ không bao giờ tạo ra được những sản phẩm tinh xảo, và nó sẽ tự phá hủy các linh kiện bên trong nó với tốc độ chóng mặt.
Trên catalogue, nhà sản xuất nói máy có thể chạy 100 sản phẩm/phút. Lúc mới mua về, nó chạy đúng 100 thật. Nhưng hiện tại, bạn chỉ dám cho chạy 80 sản phẩm/phút. Vì sao?
"Chạy 100 nó rung lắm, hay kẹt lắm, anh em hạ xuống 80 cho lành."
Đây là câu trả lời tôi nghe thấy ở 8/10 nhà máy tôi ghé thăm. Việc buộc phải giảm tốc độ máy để đảm bảo an toàn hoặc chất lượng là bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy thiết bị đã suy giảm hiệu suất (Performance Loss). Bạn đang trả tiền khấu hao cho một chiếc Ferrari nhưng lại lái nó với tốc độ của một chiếc xe tải.
Cách đây 2 năm, tôi có dịp tư vấn cho một doanh nghiệp F&B (Thực phẩm & Đồ uống). Họ có một dây chuyền chiết rót tự động đã hoạt động được 7 năm.
Vấn đề của họ là: Trong mùa cao điểm Tết, họ luôn bị trễ đơn hàng dù công nhân đã tăng ca hết mức.
Khi quan sát, tôi thấy máy dán nhãn của họ cứ khoảng 30 phút lại bị lệch nhãn một lần. Công nhân phải dừng máy, chỉnh lại cuộn nhãn, lột bỏ chai lỗi, rồi chạy tiếp. Quá trình này mất khoảng 5 phút.
Giám đốc nhà máy bảo tôi: "Cái máy này nó già rồi, bệnh tuổi già ấy mà, sửa hoài không được nên anh em sống chung với lũ."
Nhưng khi đội kỹ thuật của chúng tôi vào cuộc, vấn đề không phải do "tuổi già". Vấn đề là bộ cảm biến quang (sensor) đã bị mờ do bụi đường tích tụ lâu ngày, cộng với băng tải bị chùng khiến chai đi qua không ổn định.
Giải pháp: Chúng tôi không thay máy mới. Chúng tôi chỉ thực hiện một đợt "Tổng bảo dưỡng" (Overhaul): Vệ sinh công nghiệp toàn bộ sensor, thay dây băng tải mới và cân chỉnh lại đồng bộ tốc độ.
Kết quả:
Máy chạy mượt mà, không còn dừng vặt.
Tốc độ dây chuyền được trả về mức thiết kế (tăng 20% so với trước đó).
Họ hoàn thành đơn hàng Tết sớm hơn 3 ngày mà không cần tăng ca quá nhiều.
Câu chuyện này cho thấy, đôi khi sự "kém hiệu quả" không đến từ việc thiết bị hỏng, mà đến từ việc chúng ta chấp nhận những lỗi nhỏ và coi đó là điều hiển nhiên.
Khi nhận thấy các dấu hiệu trên, câu hỏi đau đầu nhất của các chủ doanh nghiệp là: Làm gì bây giờ?
Để đưa ra quyết định đúng đắn, hãy áp dụng tư duy FAB (Feature - Advantage - Benefit) cho từng lựa chọn:
Nếu thiết bị còn trong vòng đời sử dụng tốt (thường dưới 10 năm tùy loại), hãy bắt đầu từ đây.
Hành động: Thay thế linh kiện hao mòn (vòng bi, dây curoa, seal phớt), vệ sinh công nghiệp, cân chỉnh lại thông số.
Lợi ích: Chi phí thấp nhất, xử lý nhanh, giúp máy quay lại 85-90% hiệu suất ban đầu.
Nếu phần cơ khí còn tốt nhưng phần điều khiển đã lỗi thời.
Hành động: Lắp thêm biến tần (Inverter) để tiết kiệm điện, thay bộ điều khiển PLC mới thông minh hơn, gắn thêm cảm biến giám sát.
Lợi ích: Chi phí rẻ hơn mua máy mới rất nhiều (chỉ bằng 30-40%), nhưng lại mang lại tính năng hiện đại, giám sát được dữ liệu sản xuất.
Khi chi phí sửa chữa và thiệt hại do dừng máy lớn hơn giá trị còn lại của máy.
Hành động: Thanh lý máy cũ, đầu tư dây chuyền mới.
Lợi ích: Giải quyết triệt để vấn đề, tăng năng suất vượt bậc, tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn. Tuy nhiên, cần vốn lớn và thời gian đào tạo nhân sự.
Thiết bị sản xuất là trái tim của nhà máy. Một trái tim khỏe mạnh sẽ bơm dòng máu lợi nhuận đi nuôi sống cả doanh nghiệp. Đừng đợi đến khi "trái tim" ngừng đập mới bắt đầu lo lắng.
Những dấu hiệu như tiếng ồn lạ, hóa đơn điện tăng, hay những lần dừng máy vặt vãnh chính là cách máy móc đang giao tiếp với bạn. Hãy lắng nghe chúng. Việc phát hiện sớm và xử lý tình trạng hoạt động kém hiệu quả không chỉ giúp bạn tiết kiệm hàng trăm triệu đồng tiền sửa chữa, mà còn giữ uy tín của bạn với khách hàng thông qua những đơn hàng đúng hẹn và chất lượng.
Bạn đang nghi ngờ hệ thống máy móc của mình chưa đạt hiệu suất tối đa?
Đừng ngần ngại rà soát lại quy trình bảo trì ngay hôm nay. Hoặc đơn giản hơn, hãy bắt đầu bằng việc xuống xưởng, đứng lại 5 phút và lắng nghe tiếng máy chạy. Đôi khi, giải pháp cho bài toán năng suất lại nằm ngay trong những âm thanh quen thuộc đó.
(1)-large.webp)
Chia sẻ
