Rung động bất thường hộp truyền động: Do lắp sai hay hỏng ổ trục? Cách nhận biết nhanh trước khi phải dừng máy

Ca chiều thứ Sáu, dây chuyền đóng gói vẫn chạy bình thường thì anh kỹ thuật nghe thấy một tiếng “rè rè” rất nhẹ từ phía hộp truyền động.

Không to.
Không gắt.
Chỉ là một cảm giác… “không giống mọi ngày”.

Anh đặt tay lên thân hộp số: rung rõ ràng hơn bình thường.

Cả đội phân vân:

• Do lắp sai khi bảo trì tuần trước?

• Hay ổ trục (vòng bi) sắp hỏng?

Nếu đoán sai và cho máy chạy tiếp → có thể cháy vòng bi, vỡ bánh răng.
Nếu dừng máy kiểm tra nhầm → mất cả ca sản xuất.

Đây chính là tình huống mà rất nhiều nhà máy gặp phải khi xuất hiện rung động bất thường hộp truyền động.

Vấn đề không nằm ở việc “có rung hay không”, mà là:
rung do lỗi lắp đặt hay do linh kiện bên trong đang hỏng?

Bài viết này sẽ giúp bạn:

• Hiểu bản chất rung động trong hộp truyền động

• Phân biệt rung do lắp sai và rung do hỏng ổ trục

• Nhận biết dấu hiệu thực tế ngay tại hiện trường

• Có quy trình kiểm tra nhanh, không cần thiết bị phức tạp

Để bạn tự tin quyết định: sửa ngay hay tiếp tục vận hành.

Vì sao rung động hộp truyền động là dấu hiệu không nên bỏ qua? (PAS)

Problem – Vấn đề

Hầu hết hộp truyền động đều rung nhẹ khi chạy. Điều này là bình thường.

Nhưng khi:

• Rung tăng lên đột ngột

• Hoặc thay đổi “tính chất” (rè → gõ → hú)

thì gần như chắc chắn có vấn đề cơ khí.

Agitate – Hậu quả

Nếu bỏ qua:

• Ổ trục cháy → kẹt trục

• Bánh răng mẻ → vỡ răng

• Lệch trục → hỏng cả motor

Một lỗi nhỏ ban đầu có thể biến thành đại tu hàng trăm triệu đồng.

Solution – Giải pháp

Tin vui là:
Phần lớn rung động đều có “dấu vân tay riêng”.

Chỉ cần quan sát đúng cách, bạn có thể đoán khá chính xác nguyên nhân trước khi tháo máy.

Hiểu đúng về rung động bất thường hộp truyền động

Rung động sinh ra từ 3 nhóm chính:

1. Lỗi lắp đặt – căn chỉnh

2. Lỗi linh kiện (ổ trục, bánh răng…)

3. Lỗi vận hành (quá tải, sốc tải)

Trong thực tế hiện trường, 80% rung bất thường đến từ hai nguyên nhân: lắp sai hoặc hỏng ổ trục.

Vì vậy, chúng ta tập trung vào hai nhóm này.

Rung do lắp sai: Dấu hiệu thường gặp nhất sau bảo trì

Tôi từng gặp rất nhiều trường hợp:

“Máy đang chạy êm, sau khi bảo trì xong thì rung.”

Nghe vậy gần như có thể đoán ngay: khả năng cao do lắp đặt.

Vì sao lắp sai gây rung?

Khi:

• Lệch đồng tâm trục

• Căng chân đế

• Khớp nối siết lệch

• Bệ móng không phẳng

→ lực truyền không đều → sinh rung liên tục.

Dấu hiệu nhận biết thực tế

Rung do lắp sai thường có đặc điểm:

• Xuất hiện ngay khi khởi động

• Rung đều, liên tục

• Ít tiếng lạo xạo kim loại

• Không tăng nhanh theo thời gian

• Nhiệt độ ổ trục không quá cao

Cảm giác giống như: “máy lắc toàn thân”.

Câu chuyện thực tế

Một nhà máy thực phẩm gọi tôi kiểm tra hộp số rung mạnh sau khi thay motor.

Họ nghĩ hỏng vòng bi mới.

Đo lại đồng tâm bằng laser → lệch gần 1.2 mm.

Chỉ cần căn chỉnh lại:

• Rung giảm 70–80% ngay lập tức

• Không cần thay linh kiện nào

Nếu thay vòng bi lúc đó, họ vừa tốn tiền… vừa không hết rung.

Rung do hỏng ổ trục: Âm thầm nhưng nguy hiểm hơn

Nếu lắp sai là “lỗi bên ngoài”, thì hỏng ổ trục là “lỗi nội tạng”.

Và nó nguy hiểm hơn nhiều.

Vì sao ổ trục hỏng gây rung?

Khi vòng bi:

• mòn rãnh

• rỗ bi

• thiếu mỡ/dầu

• kẹt bi

→ chuyển động không còn trơn → phát sinh va đập vi mô → rung tăng dần.

Ban đầu rất nhẹ, nhưng sẽ xấu nhanh theo thời gian.

Dấu hiệu nhận biết điển hình

Rung do ổ trục thường:

• Tăng dần theo ngày/tuần

• Có tiếng “rè rè” hoặc “lạo xạo”

• Nhiệt độ tăng cao

• Có thể nghe rõ bằng tai khi áp gần

• Rung tập trung tại vị trí ổ trục, không phải toàn bộ thân máy

Đôi khi bạn đặt tay lên đúng chỗ vòng bi sẽ thấy “tê tê” rất rõ.

Đó là tín hiệu khá đặc trưng.

Câu chuyện thứ hai từ hiện trường

Một dây chuyền xi măng rung nhẹ ở hộp số đầu vào.

Thợ bảo trì nói:

“Chắc do lắp lệch, tuần sau căn chỉnh.”

Tôi đo nhiệt: 92°C.

Quá cao.

Tháo ra: vòng bi rỗ gần như nát.

Nếu chạy thêm vài ngày nữa, khả năng cao vỡ răng bánh răng.

Đây là kiểu rung càng để lâu càng nguy hiểm.

So sánh nhanh: Lắp sai hay hỏng ổ trục?

Bạn có thể phân biệt sơ bộ bằng cảm quan:

Rung do lắp sai

• Xuất hiện ngay sau bảo trì/lắp đặt

• Rung đều

• Nhiệt độ bình thường

• Ít tiếng kim loại

• Không xấu nhanh

Rung do ổ trục

• Tăng dần theo thời gian

• Có tiếng lạo xạo/hú

• Nhiệt cao

• Rung tập trung một điểm

• Xấu nhanh nếu tiếp tục chạy

Chỉ cần để ý 4–5 dấu hiệu này, bạn đã loại trừ được 70–80% khả năng.

Quy trình kiểm tra nhanh tại hiện trường (AIDA + FAB)

Nếu phát hiện rung động bất thường hộp truyền động, tôi thường làm theo thứ tự này:

Bước 1 – Sờ và nghe

Feature: kiểm tra thủ công
Advantage: nhanh, miễn phí
Benefit: phát hiện nóng và điểm rung mạnh nhất

Bước 2 – Đo nhiệt độ

Dùng súng nhiệt, nếu > 80°C → nghi ngờ ổ trục

Bước 3 – Kiểm tra đồng tâm

Đồng hồ so hoặc laser

Bước 4 – Kiểm tra dầu/mỡ

Bẩn hoặc thiếu → tăng khả năng hỏng vòng bi

Chỉ mất 15–20 phút nhưng giúp tránh nhiều quyết định sai lầm.

Kinh nghiệm giảm rung và tăng tuổi thọ hộp truyền động

Sau nhiều năm làm bảo trì công nghiệp, tôi rút ra vài nguyên tắc đơn giản:

• Luôn căn chỉnh đồng tâm khi lắp

• Không siết chân đế khi còn căng

• Bôi trơn đúng chu kỳ

• Theo dõi rung và nhiệt định kỳ

• Không bỏ qua tiếng ồn nhỏ bất thường

Những việc nhỏ này giúp hộp số bền thêm vài năm, không phải vài tháng.

Kết luận: Rung động là “ngôn ngữ” mà hộp số đang nói với bạn

Hộp truyền động hiếm khi hỏng đột ngột.

Nó luôn “báo trước” bằng rung và tiếng ồn.

Quan trọng là bạn có lắng nghe hay không.

Nếu gặp rung động bất thường hộp truyền động, đừng vội thay linh kiện hay đoán mò.

Hãy:

• Quan sát

• So sánh dấu hiệu

• Kiểm tra từng bước

Một chẩn đoán đúng sẽ tiết kiệm cho bạn rất nhiều thời gian và chi phí.

Và đôi khi, chỉ một lần căn chỉnh lại trục hoặc thay sớm một ổ trục nhỏ cũng đủ giúp cả dây chuyền vận hành êm ái thêm nhiều năm nữa.