15/01/2026
Bạn đã bao giờ trải qua cảm giác tim "đánh thót" khi nghe tiếng còi báo động réo vang giữa giờ sản xuất cao điểm chưa? Hay đơn giản là sự im lặng đáng sợ khi toàn bộ dây chuyền đột ngột dừng lại vì mất điện sự cố?
Nếu là một giám đốc nhà máy hay người quản lý kỹ thuật, chắc chắn bạn hiểu áp lực khủng khiếp đó. Chúng ta thường nói nhiều về năng suất, về KPI, về tiến độ đơn hàng. Nhưng có một thực tế phũ phàng mà tôi đã chiêm nghiệm sau hơn 10 năm làm việc trong ngành: Mọi nỗ lực tăng trưởng sẽ trở về con số 0 nếu xảy ra một sự cố mất an toàn.
Nhiều người nghĩ "an toàn nhà máy" nằm ở mũ bảo hộ, ở biển báo cấm lửa, hay quy trình thao tác máy. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. "Kẻ thù" lớn nhất của an toàn sản xuất thường ẩn giấu sau những bức tường, trên trần nhà hay dưới sàn – đó chính là hệ thống M&E (Cơ điện).
Bài viết này tôi sẽ không nói về lý thuyết sách vở. Tôi muốn chia sẻ với bạn dưới góc độ của một người làm nghề, về việc tại sao M&E lại là "lá chắn sống" cho nhà máy của bạn và làm thế nào để biến nó thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
Trước khi đi sâu vào vấn đề an toàn, hãy thống nhất với nhau một cách hiểu đúng đắn. M&E (Mechanical and Electrical) thường bị xem nhẹ là "phần phụ" trong xây dựng nhà xưởng. Người ta chú trọng móng, cọc, kết cấu thép, còn điện nước thì "làm sao cho chạy là được".
Đây là một tư duy sai lầm chết người.
Hãy tưởng tượng nhà máy của bạn là một cơ thể sống. Kết cấu bê tông cốt thép là khung xương, thì hệ thống M&E chính là hệ thần kinh và mạch máu. Nó bao gồm:
Hệ thống điện (động lực, chiếu sáng).
Hệ thống thông gió và điều hòa không khí (HVAC).
Hệ thống cấp thoát nước & xử lý nước thải.
Hệ thống phòng cháy chữa cháy (PCCC).
Nếu "mạch máu" tắc nghẽn hay "hệ thần kinh" tê liệt, cơ thể sẽ đổ bệnh. Tương tự, một hệ thống M&E thiết kế kém hoặc bảo trì tồi sẽ biến nhà máy thành một "quả bom nổ chậm".
Theo thống kê từ Cục Cảnh sát PCCC, hơn 70% các vụ cháy tại khu công nghiệp, nhà xưởng bắt nguồn từ sự cố hệ thống điện. Đây là con số biết nói.
Trong quá trình tư vấn, tôi gặp rất nhiều trường hợp chủ đầu tư muốn tiết kiệm chi phí ban đầu nên chọn dây dẫn tiết diện nhỏ hơn một chút, hay dùng thiết bị đóng cắt (CB) giá rẻ không rõ nguồn gốc.
Ban đầu, mọi thứ vẫn ổn. Nhưng khi đơn hàng về nhiều, máy móc chạy 200% công suất, hiện tượng quá tải nhiệt xảy ra.
Vấn đề: Dây dẫn nóng lên, lớp vỏ cách điện bị chảy.
Hậu quả: Chập mạch (ngắn mạch), phát sinh tia lửa điện. Trong môi trường nhà xưởng nhiều bụi vải, bìa carton hay hóa chất, chỉ một tia lửa nhỏ cũng đủ thiêu rụi cả cơ nghiệp ngàn tỷ.
Giải pháp M&E: Một hệ thống điện đạt chuẩn an toàn nhà máy không chỉ là cấp đủ điện. Nó phải có tính toán dự phòng (Load Calculation), hệ thống nối đất (Earthing) chuẩn xác và các thiết bị bảo vệ rò dòng. Khi có sự cố, hệ thống phải tự động ngắt ngay lập tức trước khi ngọn lửa kịp bùng lên.
Kinh nghiệm thực tế: Tôi từng chứng kiến một nhà máy dệt may ở Đồng Nai thoát hiểm ngoạn mục nhờ hệ thống tủ điện thông minh. Khi một động cơ máy dệt bị kẹt trục và nóng lên bất thường, cảm biến nhiệt đã gửi tín hiệu về trung tâm và ngắt điện khu vực đó. Nếu không có hệ thống M&E được thiết kế bài bản này, đám cháy có thể đã lan rộng ra kho nguyên liệu ngay bên cạnh.
Khi nhắc đến an toàn nhà máy, chúng ta thường nghĩ đến tai nạn lao động. Nhưng "kẻ giết người thầm lặng" lại nằm trong không khí.
Trong các nhà máy gỗ, dệt may, hay sơn, nồng độ bụi và dung môi trong không khí cực cao.
Nguy cơ sức khỏe: Công nhân hít phải bụi lâu ngày dẫn đến bệnh nghề nghiệp, giảm năng suất, gây chóng mặt, ngất xỉu khi vận hành máy.
Nguy cơ nổ bụi: Đây là điều ít người để ý. Bụi mịn ở nồng độ cao trong không gian kín, gặp tia lửa điện có thể gây ra vụ nổ áp suất cực lớn (Dust Explosion).
Hệ thống thông gió và điều hòa không khí không chỉ để "cho mát". Nhiệm vụ của nó là:
Trao đổi khí: Cấp khí tươi (O2) và hút khí thải, khí nóng ra ngoài.
Lọc bụi: Giảm nồng độ bụi xuống mức an toàn.
Tạo áp suất dương/âm: Ngăn chặn bụi hoặc mùi hôi lan từ khu vực sản xuất sang khu văn phòng hoặc kho thành phẩm.
Đầu tư vào HVAC chính là đầu tư vào sức khỏe người lao động – tài sản quý giá nhất của doanh nghiệp.
Bạn có biết rằng ánh sáng kém hoặc sai kỹ thuật là nguyên nhân gián tiếp của rất nhiều tai nạn kẹp tay, vấp ngã hay vận hành sai máy móc?
Một hệ thống chiếu sáng M&E đạt chuẩn an toàn không đơn giản là treo thật nhiều bóng đèn. Nó cần đảm bảo:
Độ rọi (Lux): Đủ sáng cho từng vị trí làm việc chi tiết (ví dụ: bàn kiểm hàng cần độ sáng cao hơn khu vực kho).
Chống chói (Glare control): Ánh sáng không được chiếu thẳng vào mắt người vận hành hoặc phản chiếu gây lóa trên màn hình điều khiển.
Hiện tượng Stroboscopic (Nhấp nháy): Với các máy quay tốc độ cao, đèn kém chất lượng có thể tạo ra ảo giác quang học khiến công nhân tưởng trục máy đang đứng yên trong khi nó đang quay. Đây là nguyên nhân của những tai nạn cụt chi thương tâm.
Cách đây 3 năm, tôi nhận được cuộc gọi khẩn cấp từ một khách hàng là xưởng cơ khí tại Bắc Ninh. Họ vừa bị đình chỉ hoạt động 2 tuần để khắc phục sự cố rò điện gây giật cho một công nhân.
Khi xuống khảo sát, tôi thật sự "rùng mình". Hệ thống M&E của họ được làm theo kiểu "cơi nới". Năm đầu tiên xây xưởng A thì kéo dây cho xưởng A. Năm sau mở rộng xưởng B thì đấu nối tiếp từ xưởng A sang mà không tính toán lại tiết diện dây tổng. Hệ thống tiếp địa thì gần như vô tác dụng do cọc tiếp địa bị rỉ sét và đứt gãy từ lâu.
Hậu quả là gì?
Chi phí đền bù tai nạn lao động.
Chi phí phạt hành chính.
Nhưng đau đớn nhất là mất uy tín. Họ bị chậm đơn hàng xuất khẩu quan trọng, đối tác nước ngoài đánh giá lại năng lực tuân thủ an toàn (Compliance) và cắt giảm 50% đơn hàng cho năm sau.
Nếu họ đầu tư một bản thiết kế M&E chuẩn chỉnh và có chế độ bảo trì định kỳ ngay từ đầu, con số bỏ ra chỉ bằng 1/10 so với thiệt hại họ phải gánh chịu.
Từ những phân tích trên, để đảm bảo an toàn nhà máy tối đa, tôi khuyên các chủ doanh nghiệp nên chú trọng 3 giai đoạn sau:
Đừng giao phó toàn bộ cho thợ thi công tự biên tự diễn. Hãy thuê đơn vị tư vấn thiết kế M&E chuyên nghiệp. Bản vẽ cần tính toán kỹ lưỡng công suất, dòng ngắn mạch, lưu lượng gió và các kịch bản sự cố.
"Tiền nào của nấy". Đừng dùng dây điện lõi thiếu, đừng dùng ống nước nhựa tái chế mỏng tang. Những thứ nằm âm tường, đi trên trần cao là những thứ khó sửa chữa nhất nhưng lại dễ gây họa nhất.
Đây là chìa khóa vàng. Đừng đợi hỏng mới sửa (Breakdown Maintenance).
Định kỳ 6 tháng/lần: Dùng camera nhiệt (Thermal Camera) để quét các tủ điện, phát hiện điểm tiếp xúc lỏng gây nóng.
Kiểm tra định kỳ hệ thống báo cháy, bơm chữa cháy. Rất nhiều vụ cháy xảy ra mà bơm không hoạt động do... lâu ngày không chạy thử nên bị kẹt.
Trong bối cảnh sản xuất hiện đại, an toàn nhà máy không còn là khẩu hiệu treo trên tường. Đó là sinh mạng của doanh nghiệp.
Hệ thống M&E giống như sức khỏe của chúng ta vậy. Khi nó hoạt động tốt, bạn hầu như không để ý đến sự tồn tại của nó. Nhưng khi nó "đổ bệnh", cả nhà máy sẽ ngừng trệ. Một hệ thống M&E được đầu tư bài bản, vận hành khoa học không chỉ giúp bạn ngủ ngon hơn mỗi tối mà còn là lời cam kết mạnh mẽ nhất về uy tín và trách nhiệm của doanh nghiệp đối với khách hàng và người lao động.
Đừng đợi đến khi "mất bò mới lo làm chuồng". Hãy rà soát lại hệ thống cơ điện của bạn ngay hôm nay.
Bạn đang lo lắng về tính an toàn của hệ thống điện hay PCCC tại nhà xưởng của mình? Hay bạn cần một giải pháp tối ưu lại hệ thống M&E để tiết kiệm năng lượng và chi phí?
Hãy bắt đầu bằng một bước đơn giản: Quan sát và lắng nghe "nhịp đập" nhà máy của bạn kỹ hơn một chút. Sự an toàn bắt đầu từ sự quan tâm đúng mực.
(1)-large.webp)
Chia sẻ
