19/01/2026
Hãy tưởng tượng bối cảnh này: Hôm nay là sáng thứ Hai, đơn hàng xuất khẩu quan trọng cần đóng gói xong trước 4 giờ chiều. Đột nhiên, dây chuyền chính dừng lại. Một tiếng "két... két..." chói tai vang lên từ hộp số, rồi im bặt.
Mọi người hoảng loạn. Quản đốc hét lớn gọi bảo trì. Giám đốc liên tục nhìn đồng hồ. Mỗi phút trôi qua, con số thiệt hại không chỉ là tiền điện, mà là uy tín với khách hàng và chi phí nhân công chờ việc.
Nếu bạn là người quản lý hoặc kỹ thuật viên nhà máy, tôi cá là bạn đã từng trải qua (hoặc ít nhất là chứng kiến) cảnh tượng này. Đó không phải là vận xui. Đó là lời cảnh báo đanh thép từ hệ thống cơ khí đang già cỗi mà chúng ta đã vô tình phớt lờ.
Với hơn 10 năm lăn lộn tại các nhà xưởng, từ dệt may, bao bì cho đến chế biến thực phẩm, tôi nhận ra rằng máy móc cũng giống như cơ thể người. Sau một thời gian dài vận hành (thường là mốc 5-10 năm), chúng bắt đầu "đổ bệnh".
Bài viết này tôi viết không phải để hù dọa bạn, mà để chúng ta cùng nhìn thẳng vào những vấn đề thực tế của một hệ thống cơ khí lâu năm, từ đó có giải pháp "trị bệnh" tận gốc trước khi quá muộn.
Nhiều anh em kỹ thuật hay than với tôi: "Anh ơi, bên em thay dầu mỡ đều đặn lắm, sao máy vẫn hỏng?"
Vấn đề nằm ở chỗ: Bảo dưỡng định kỳ cơ bản (thay dầu, tra mỡ) là cần thiết, nhưng chưa đủ đối với các hệ thống cơ khí đã vận hành lâu năm. Có một khái niệm trong ngành gọi là "Mỏi kim loại" (Metal Fatigue).
Hãy hình dung bạn bẻ cong một chiếc kẹp giấy qua lại nhiều lần. Ban đầu nó rất dẻo dai, nhưng đến một lúc nào đó, nó gãy đôi dù bạn không hề dùng lực mạnh hơn. Các chi tiết máy như trục, bánh răng, ổ bi cũng vậy. Chúng chịu hàng triệu chu kỳ tải trọng mỗi năm. Đến một ngày, các vết nứt vi mô xuất hiện và... bùm, sự cố xảy ra.
Ngoài ra, môi trường nhà máy ở Việt Nam thường nóng ẩm, bụi bặm, cộng với rung động tích lũy qua nhiều năm khiến các liên kết cơ khí lỏng lẻo dần theo cách mà mắt thường không thấy được.
Dưới đây là 5 "căn bệnh" mà tôi thường xuyên phải xử lý nhất khi đi tư vấn và sửa chữa cho các nhà máy.
Đây là "sát thủ" số 1. Vòng bi là trái tim của mọi chuyển động quay.
Dấu hiệu: Tiếng ồn lạ (rào rào, lạch cạch), nhiệt độ gối đỡ tăng cao.
Nguyên nhân thực tế: Không phải cứ tra mỡ là xong. Tra quá nhiều mỡ làm bi bị nóng (do ma sát nhớt), hoặc dùng sai loại mỡ (mỡ chịu nhiệt thấp dùng cho lò sấy) mới là nguyên nhân chính.
Hậu quả: Khi vòng bi kẹt, nó có thể phá hủy cả trục máy và gối đỡ, biến một chi tiết thay thế giá vài trăm nghìn thành một hóa đơn sửa chữa chục triệu đồng.
Bạn có bao giờ đẩy một chiếc xe đẩy siêu thị mà một bánh bị lệch chưa? Rất nặng và khó điều khiển, đúng không?
Trong hệ thống cơ khí, trục động cơ và trục tải (bơm, quạt, băng tải) phải thẳng hàng tuyệt đối. Tuy nhiên, sau nhiều năm, nền móng sụt lún nhẹ hoặc bulong lỏng lẻo sẽ gây ra sự sai lệch.
Vấn đề: Sai lệch trục sinh ra lực cưỡng bức cực lớn lên khớp nối và vòng bi.
Thực tế tôi gặp: Nhiều thợ bảo trì dùng thước lá hoặc dây căng để cân chỉnh. Cách này chỉ đúng với máy tốc độ thấp. Với máy quay 1450 - 3000 vòng/phút, sai số 0.1mm cũng đủ tạo ra rung động phá hủy hệ thống.
Đây là nguyên nhân chính gây ra rung động. Thường gặp nhất ở các quạt công nghiệp, rulo băng tải hoặc ly tâm.
Chỉ cần một lượng bụi bám không đều trên cánh quạt, hoặc một vết sứt nhỏ do ăn mòn, trọng tâm của vật quay sẽ bị lệch. Khi quay nhanh, lực quán tính ly tâm sẽ giật mạnh gối đỡ theo chu kỳ.
Kinh nghiệm xương máu: Đừng bao giờ coi thường việc vệ sinh cánh quạt. Một lớp bụi dày 2mm bám không đều có thể tạo ra lực văng hàng tấn khi quạt quay ở tốc độ cao.
Với các hệ thống cơ khí sử dụng truyền động thủy lực, rò rỉ là cơn ác mộng.
Dấu hiệu: Áp suất tụt, máy ép không đủ lực, sàn nhà lênh láng dầu.
Nguyên nhân sâu xa: Gioăng phớt (seal) bị lão hóa, cứng lại do nhiệt độ dầu cao kéo dài. Hoặc do dầu bị nhiễm bẩn (bụi, mạt sắt) làm xước lòng xi lanh.
Lãng phí: Một lỗ rò khí nén đường kính 1mm có thể làm bạn mất hàng triệu đồng tiền điện mỗi năm cho máy nén khí chỉ để "nuôi" chỗ hở đó.
Trong môi trường rung động liên tục, ốc vít có xu hướng tự tháo. Tôi đã từng chứng kiến một hộp giảm tốc rơi từ trên cao xuống chỉ vì 4 con bulong chân đế bị lỏng dần theo thời gian mà không ai kiểm tra lực siết (torque). Việc đánh dấu sơn (mark) lên ốc sau khi siết là cực kỳ quan trọng nhưng hay bị bỏ qua.
Cách đây 3 năm, tôi nhận được cuộc gọi lúc 11 giờ đêm từ anh Tuấn, chủ một xưởng cán tôn lớn ở Bình Dương. Giọng anh lạc đi: "Anh ơi cứu em, gãy trục máy cán rồi, đơn hàng sáng mai giao cho công trình!"
Khi tôi đến nơi, hiện trường thật sự ngổn ngang. Trục lô cán chính đường kính 120mm bị gãy đôi ngọt xớt.
Nguyên nhân là gì? Sau khi kiểm tra, tôi phát hiện hệ thống nhông xích truyền động đã bị mòn và khô dầu từ rất lâu, gây ra hiện tượng giật cục (shock load) mỗi khi khởi động. Cộng thêm việc bệ máy bị rung do bulong nền lỏng, trục máy phải chịu ứng suất uốn thay đổi liên tục trong suốt 6 tháng.
Anh Tuấn thừa nhận: "Mấy tháng nay nghe máy kêu to hơn bình thường, nhưng thấy nó vẫn chạy được nên anh bảo thợ cứ để đó, chạy xong đơn hàng này rồi tính."
Cái giá phải trả:
Chi phí thay trục và gia công lại: 45 triệu đồng.
Chi phí đền bù chậm tiến độ cho khách hàng: 120 triệu đồng.
Mất 3 ngày dừng máy hoàn toàn.
Nếu anh Tuấn chịu bỏ ra khoảng 2 triệu đồng để bảo dưỡng xích và cân chỉnh lại máy từ 3 tháng trước, thảm họa này đã không xảy ra. Đây là ví dụ điển hình cho tư duy "hỏng đâu sửa đó" vẫn còn tồn tại ở nhiều doanh nghiệp.
Để hệ thống cơ khí hoạt động bền bỉ, chúng ta cần thay đổi chiến lược. Đừng đợi máy chết rồi mới cứu.
Hãy khuyến khích công nhân vận hành báo cáo ngay những bất thường:
Tiếng ồn lạ?
Mùi khét?
Độ rung tăng lên?
Nhiệt độ vỏ máy nóng bất thường?
Đây là xu hướng tất yếu. Thay vì thay thế định kỳ một cách mù quáng (lãng phí phụ tùng còn tốt) hoặc đợi hỏng mới sửa, hãy dùng công nghệ để "khám bệnh":
Đo rung động: Phát hiện sớm vòng bi hỏng, lệch trục trước cả tháng.
Camera nhiệt: Phát hiện điểm nóng cục bộ trong tủ điện hoặc ma sát cơ khí.
Phân tích dầu: Biết được độ mài mòn của bánh răng bên trong hộp số mà không cần tháo máy.
Lợi ích (FAB):
Đặc điểm: Sử dụng dữ liệu thực tế của máy.
Ưu điểm: Can thiệp đúng lúc, đúng chỗ, không đoán mò.
Lợi ích: Tối đa hóa tuổi thọ máy, giảm downtime đột xuất xuống gần bằng 0.
Đừng tiếc tiền cho mỡ bôi trơn và lọc dầu. "Mỡ rẻ tiền là kẻ thù của vòng bi đắt tiền". Sử dụng đúng loại dầu nhớt theo khuyến cáo của nhà sản xuất (OEM) là cách rẻ nhất để bảo vệ tài sản của bạn.
Một hệ thống cơ khí khỏe mạnh là nền tảng cho năng suất và lợi nhuận. Những vấn đề như mài mòn, lệch trục hay rung động là không thể tránh khỏi theo thời gian, nhưng chúng hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu chúng ta có sự quan tâm đúng mực.
Đừng để những tiếng kêu lạ trở thành tiếng nổ lớn. Đừng để sự chủ quan nhỏ "ngốn" mất lợi nhuận lớn của cả năm.
Hãy bắt đầu ngay hôm nay bằng việc đi một vòng quanh nhà máy, lắng nghe "nhịp thở" của máy móc. Nếu bạn cảm thấy hệ thống của mình đang có dấu hiệu "xuống sức" nhưng chưa rõ nguyên nhân, hãy hành động trước khi quá muộn.
Bạn đang gặp vấn đề lạ với máy móc mà chưa tìm ra nguyên nhân? Hãy để lại bình luận hoặc liên hệ để chúng ta cùng thảo luận giải pháp tối ưu nhất cho nhà máy của bạn.
Bài viết được đúc kết từ kinh nghiệm thực chiến. Hy vọng mang lại góc nhìn hữu ích cho công tác vận hành và bảo trì của quý doanh nghiệp.
(1)-large.webp)
Chia sẻ
